Niebieska Karta. Procedura, konsekwencje, obrona

Niebieska Karta. Procedura, konsekwencje, obrona

Najważniejsze informacje o Niebieskiej Karcie

• Niebieska Karta jest procedurą uruchamianą przy podejrzeniu przemocy domowej. Nie oznacza ona automatycznie że dochodzi do przemocy a ni tym bardzioej nie jest jednoznaczna z wyrokiem skazującym czy wpisem do KRK
• Procedurę Niebieskiej Karty może wszcząć policjant, pracownik socjalny, pracownik ochrony zdrowia, nauczyciel, psycholog) nawet bez zgody osoby pokrzywdzonej
• Dokumenty zebrane w toku procedury Niebieskiej Karty mogą stać się dowodem w postępowaniu karnym, rozwodowym lub opiekuńczym.
• Niebieska Karta bywa używana instrumentalnie w sporach rozwodowych z uwagi na łatwy sposób jej wszczęcia.

Niebieska Karta pojawia się zwykle w bardzo trudnym momencie. Czasem po interwencji policji w mieszkaniu. Czasem po rozmowie ze szkolnym pedagogiem lub nauczycielem. A czasem po wizycie u lekarza, który rozpoczyna tę procedurę, widząc obrażenia. Dla osoby doznającej przemocy może być to pierwsze skuteczne zabezpieczenie i może stanowić to jej szansę na dalsze poszukiwanie pomocy.

Zdarza się jednak, że Niebieska Karta staje się narzędziem taktycznym użytym w konflikcie rozwodowym, które nie zawsze znajduje swoje potwierdzenie w rzeczywistości. Jedna ze stron konfliktu może być wskazana jako osoba stosująca przemoc domową, choć sama uważa zgłoszenie za nieprawdziwe. Wówczas taka procedura może stać się poważnym problemem dowodowym, zwłaszcza gdy równolegle toczy się sprawa rozwodowa lub sprawa o kontakty z dziećmi.

Właśnie dlatego o Niebieskiej Karcie nie da się pisać tylko z jednej perspektywy. Warto jednak nadmienić, że uruchomienie takiej procedury nie oznacza automatycznie skazania ani wpisu do Krajowego Rejestru Karnego. Powinno się ją określać jako procedurę pomocowo-interwencyjną, która ma za zadanie zweryfikować, czy w danym gospodarstwie domowym dochodzi do przemocy, zabezpieczyć osobę pokrzywdzoną i udokumentować całą sytuację.

Czym jest Niebieska Karta i czym różni się od zawiadomienia o przestępstwie?

Niebieska Karta to procedura, która jest uruchamiana w momencie pojawienia się podejrzenia przemocy domowej. Do jej rozpoczęcia nie są potrzebne zgoda osoby pokrzywdzonej, wyrok sądu ani wcześniejsze zebranie pełnego materiału dowodowego. Często jest ona inicjowana przez przedstawiciela jednej z uprawnionych instytucji, który chce objąć rodzinę procedurą.

Niebieska Karta nie jest więc tym samym co zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, które uruchamia postępowanie karne, najczęściej w kierunku art. 207 KK, czyli znęcania się fizycznego lub psychicznego. Celem takiego postępowania jest ustalenie, czy doszło do przestępstwa i ewentualne postawienie zarzutów i skierowanie aktu oskarżenia do sądu.

Niebieska Karta działa więc inaczej, ponieważ jej celem jest rozpoznanie sytuacji domowej, ochrona osoby doznającej przemocy, opracowanie planu pomocy i monitorowanie tego, co się następnie dzieje w rodzinie.

W praktyce takie działania obejmują rozmowy z osobą pokrzywdzoną oraz osobą podejrzewaną o stosowanie przemocy, bliską współpracę z dzielnicowym oraz pomocą społeczną, włączenie instytucji takich jak szkoła, placówki ochrony zdrowia czy gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych.

Obie te procedury mogą się jednak przenikać i uzupełniać.

Jeżeli bowiem w toku Niebieskiej Karty okaże się, że zachowanie jednej osoby może wypełniać znamiona przestępstwa, to sprawa może trafić do policji lub prokuratury. Ponadto, dokumenty zebrane w ramach procedury Niebieskiej Karty mogą stać się następnie dowodem w postępowaniu karnym, opiekuńczym czy rozwodowym, dlatego nie należy jej lekceważyć.

Co zmieniła nowelizacja przepisów o przemocy domowej?

Po zmianach z 2023 roku przepisy zawierają pojęcie przemocy domowej, a nie, jak wcześniej, przemocy w rodzinie. W ten sposób ustawodawca rozszerzył zakres relacji, w których może dochodzić do przemocy, uwzględniając realia współczesnego modelu rodziny. Obecnie procedura może dotyczyć nie tylko małżonków lub partnerów wspólnie mieszkających, ale i byłych małżonków, partnerów oraz osób, które pozostawały w trwałej relacji uczuciowej, nawet jeśli obecnie nie mieszkają razem.

W wielu sprawach przemoc nie kończy się bowiem w dniu rozstania, ponieważ bywa, że dopiero po rozpadzie związku jedna ze stron zaczyna stosować przemocowe narzędzia takie jak kontrolowanie, grożenie, śledzenie, nachodzenie w miejscu pracy, uniemożliwianie kontaktu z dzieckiem czy uporczywe nękanie poprzez, między innymi, obsesyjne próby nawiązania kontaktu także za pomocą mediów społecznościowych czy innych komunikatorów.

Nowe przepisy wyraźnie obejmują też przemoc ekonomiczną i cyberprzemoc, wychodząc poza ramy tradycyjnej przemocy fizycznej czy gróźb. Uwzględniają one na przykład kontrolowanie wydatków, zabieranie wynagrodzenia, uniemożliwianie wykonywania pracy zarobkowej czy dostępu do konta bankowego, publiczne poniżanie w internecie i wcześniej wspomniane wysyłanie setek wiadomości.

Osobne zmiany zaszły również w kontekście przemocy, której ofiarą są dzieci. Małoletni, który jest świadkiem przemocy domowej, jest traktowany jak osoba doznająca przemocy. Nie musi sam być bity ani bezpośrednio obrażany. Wystarczające jest, by żył on w domu, w którym nagminnie jest świadkiem awantur, zastraszania, stałego napięcia czy stosowania przemocy.

Dla sądu rodzinnego taka dokumentacja może mieć później bardzo duże znaczenie dowodowe.

Kto może wszcząć procedurę Niebieskiej Karty?

Procedura zaczyna się od wypełnienia formularza “A” przez przedstawiciela uprawnionej instytucji, a więc, co istotne, nie przez samą osobę pokrzywdzoną. Najczęściej jest to policjant podczas interwencji domowej lub zgłoszenia na komisariacie, pracownik socjalny, pracownik medyczny, nauczyciel albo pedagog czy psycholog szkolny. W praktyce często zaczyna się to od zgłoszenia uzasadnionego podejrzenia, po którym następuje rozmowa z osobą pokrzywdzoną, a następnie osoba zgłaszająca wypełnia opisywany formularz, co formalnie rozpoczyna całą procedurę.

Jak wyżej wspomniane- zgoda osoby doznającej przemocy nie jest konieczna. Zdarza się, co więcej, że osoba pokrzywdzona podczas interwencji prosi o niewszczynianie procedury, niemniej osoba zgłaszająca, widząc podstawy do podejrzenia przemocy, nadal może wypełnić formularz. Cały ten mechanizm ma na celu przeciwdziałanie powstaniu sytuacji, w której sprawca przemocy może, na przykład poprzez zastraszanie, wymusić na pokrzywdzonym wycofanie się z próby poszukiwania pomocy.

Po wypełnieniu formularza A osobie doznającej przemocy przekazuje się formularz B będący dokumentem informacyjnym zawierającym pouczenie o przysługującej jej prawach, możliwych formach wsparcia i instytucjach pomocowych.

Jak przebiega procedura Niebieskiej Karty krok po kroku?

Po wypełnieniu formularza A sprawa trafia do zespołu interdyscyplinarnego działającego przy gminie. Następnie powoływana jest grupa diagnostyczno-pomocowa, której zadaniem jest ustalenie rzeczywistego stanu rzeczy dziejących się w środowisku domowym. W następnej kolejności przeprowadza się pogłębiony wywiad z osobą doświadczającą przemocy w ramach formularza C, a ostatecznie wzywa się osobę podejrzaną o stosowanie przemocy na spotkanie. Podczas takiego spotkania, objętego formularzem D, osoba ta jest wzywana do zaprzestania zachowań przemocowych, a także jest informowana o konsekwencjach prawnych i odpowiedzialności karnej. Warto podkreślić, że to, co dana osoba powie na takim spotkaniu, może być wykorzystane jako dowód w późniejszym procesie sądowym- zarówno rozwodowym czy opiekuńczym, jak i karnym.

Ponadto grupa może zobowiązać osobę stosującą przemoc do określonych działań, takich jak udział w programie korekcyjno-edukacyjnym, kontakt z terapeutą lub zgłoszenie się do komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.

Czas trwania takiej procedury uzależniony jest od oceny zespołu; podobnie, o zakończeniu procedury zdecyduje grupa w momencie, w którym ustały przesłanki do jej prowadzenia albo brak jest zasadności dalszych działań.

Konsekwencje Niebieskiej Karty dla osoby podejrzewanej o przemoc

Sama Niebieska Karta nie powinna być postrzegana jako forma kary, jednak jej znaczenie dla osoby podejrzanej o stosowanie przemocy nie może być także bagatelizowane.

Pierwszą konsekwencją wynikającą z procedury Niebieskiej Karty jest kontakt z instytucjami. Dzielnicowy może odwiedzać miejsce zamieszkania, rozmawiać z domownikami i sprawdzać, czy sytuacja się uspokoiła. Osoba wskazana jako stosująca przemoc może zostać wezwana na spotkanie z grupą diagnostyczno-pomocową, na którym zostaną wobec tej osoby orzeczone działania opisane wyżej.

Nadto istotną kwestią jest dokumentacja w postaci formularzy, notatek, protokółków spotkań i informacji od dzielnicowego, która razem tworzy materiał mogący służyć jako dowód w postępowaniu sądowym. Na przykład jeżeli później dojdzie do rozwodu, sprawy o władzę rodzicielską albo postępowania karnego z art. 207 KK, dokumentacja z Niebieskiej Karty może zostać dołączona do akt.

Niemniej należy dodać, że jeżeli zachowanie osoby stosującej przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, policjant może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakaz zbliżania się do niego. Podstawą policyjnego nakazu jest art. 15aa ustawy o Policji, który daje policjantom uprawnienie do wydania takiego nakazu. Bezpośrednią konsekwencją, która może wynikać z takiego nakazu, będzie obowiązek natychmiastowego opuszczenia mieszkania przez tę osobę, nawet jeśli jest ona jego właścicielem.

Niebieska Karta jako dowód w sprawie rozwodowej

W sprawach rozwodowych Niebieska Karta często ma znaczenie większe niż strony początkowo zakładają.

Jeżeli małżonek żąda rozwodu z orzekaniem o winie, jednocześnie wnosząc, że przyczyną rozpadu małżeństwa była przemoc, wówczas dokumentacja zebrana w procedurze Niebieskiej Karty może być jednym z głównych dowodów. I choć sama procedura nie przesądza automatycznie sprawy, to materiał dowodowy zebrany przez instytucje w jej ramach ma duże znaczenie dowodowe.

W takich sytuacjach Niebieska Karta może więc pomóc wykazać, że przemoc była trwałym i dotkliwym problemem w małżeństwie, tym samym wspierając zeznania pokrzywdzonego, potwierdzając interwencje policji oraz wskazując na eskalację konfliktu. Podobne funkcje miałaby także w sprawach z zakresu alimentacji, władzy rodzicielskiej i kontaktów z dziećmi.

Jednocześnie jeśli sąd widzi, że jedno z rodziców stosowało przemoc, zastraszało drugiego rodzica albo dziecko było świadkiem takich awantur, może to wpływać na sposób uregulowania kontaktów. Formami takiej regulacji byłyby na przykład ograniczenie kontaktów, obecność kuratora lub kontakty w miejscu neutralnym.

Jak korzystać z procedury jako osoba doznająca przemocy?

Osoba doznająca przemocy nie musi czekać do ekstremalnej eskalacji konfliktu, bowiem do wszczęcia procedury nie jest wymagane posiadanie materiałów dowodowych w postaci dokumentacji medycznej, nagrań aktów przemocy czy świadków mogących potwierdzić każdą z zaistniałych sytuacji. Niemniej, warto od razu zbierać wszystkie takie dokumenty, które potencjalnie wsparłyby sytuację pokrzywdzonego. Na późniejszych etapach mogą być przydatne zaświadczenia lekarskie, zdjęcia obrażeń, wiadomości e-mail oraz tekstowe, wykaz świadków, informacje ze szkoły czy placówki ochrony zdrowia oraz notatki z wcześniejszych interwencji, np. policji.

Najprostszą drogą jest wezwanie policji w ramach interwencji, zgłoszenie się na komisariat, do ośrodka pomocy społecznej, szkoły dziecka czy gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Im więcej konkretnych działań oraz informacji, tym łatwiej instytucjom działać skutecznie.

Ponadto warto zauważyć, że nie każda sprawa wymaga takiej samej kolejności oraz takiego samego zakresu działań. Na przykład w przypadku planowania rozwodu warto rozważyć zabezpieczenie miejsca pobytu dzieci czy wniosek o alimenty. W innych poważnych sytuacjach niezbędnym może się okazać natychmiastowe działanie ochronne lub zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Niebieska Karta a dzieci

Nierzadko zdarza się, że rodzic zgłaszający przemoc boi się odebrania dzieci w konsekwencji takiego zgłoszenia. Dlatego należy od razu rozwiać wątpliwości i stwierdzić, że procedura Niebieskiej Karty ma za zadanie chronić dziecko w obliczu sytuacji przemocowej, a nie zaś karać rodzica, który szuka pomocy. Odebranie dziecka ze środowiska domowego jest więc środkiem ostatecznym i paradoksalnie szansa na zmaterializowanie takiego skutku zwiększa się przez bierność rodzica. Uruchomienie Niebieskiej Karty może bowiem wykazywać, że rodzic reaguje i szuka pomocy dla dziecka.

W sytuacji dzieci najczęściej Niebieska Karta jest inicjowana przez interwencję nauczyciela, pedagoga lub psychologa szkolnego, który zauważy zmianę zachowania dziecka. Niepokojące objawy, które mogą wzbudzić jego zainteresowania to, między innymi, wycofanie, agresja, problemy z koncentracją, spadek ocen, płaczliwość czy lęk przed powrotem do domu. Dokumentacja sporządzona w szkole może później pomóc w sprawie rodzinnej i opiekuńczej.

Finalnie, jeśli w środowisku domowym objętym procedurą znajdują się małoletnie dzieci, to działania prowadzone w ramach programu pomocy powinny być spójne z całokształtem ewentualnych postępowań karnych czy rodzinnych toczących się wokół danej rodziny.

Co zrobić w przypadku niesłusznie uruchomionej Niebieskiej Karty?

Jak wspomniałem wcześniej, zdarzają się sytuacje, w których Niebieska Karta zostaje użyta instrumentalnie, najczęściej w tle rozwodu czy batalii o władzę rodzicielską. Wobec faktu, że sama procedura jest inicjowana na podstawie uzasadnionego podejrzenia, mogą zajść okoliczności, w których tak niski próg dowodowy zostanie użyty w niewłaściwy sposób. Instytucje muszą bowiem móc szybko reagować, ponieważ zwłoka w sprawie prawdziwie przemocowej mogłaby doprowadzić do niebezpieczeństwa utraty zdrowia lub życia pokrzywdzonego. Skutkiem ubocznym takiego modelu jest jednak ryzyko nieprawdziwych zgłoszeń.

Dla osoby niesłusznie wskazanej pierwszym krokiem powinno być ustalenie, jakie dokładnie zarzuty zostały wobec niej wystosowane; na przykład jaki rodzaj przemocy i wobec kogo został jej zarzucony.

Następnie, bardzo ważne jest rzetelne przygotowanie materiału dowodowego bogatego w wiadomości, nagrania, zaświadczenia lekarskie, potwierdzenia przelewów czy zeznania świadków. Warto być czujnym na dokumenty, które by ukazały, że zgłoszenie pojawiło się, na przykład, dopiero po złożeniu pozwu rozwodowego albo po sporze o kontakty.

Finalnie, zalecana jest ostrożność i rozwaga podczas spotkania z grupą diagnostyczno-pomocową. Niewskazane jest składanie chaotycznych i emocjonalnych wyjaśnień; lepiej w sposób spokojny przedstawić swoją wersję wydarzeń oraz zebrane dowody, które ją wspierają, i unikać sformułowań, które mogą zostać odebrane za agresywne lub obraźliwe dla drugiej strony.

Na marginesie należy dodać, że jeżeli zgłoszenie było świadomie fałszywe i doprowadziło do postępowania karnego, to w grę może wchodzić odpowiedzialność za fałszywe oskarżenie. Będzie to jednak miało miejsce tylko w wypadku, gdyby było ono obiektywnie nieprawdziwe, a nie na przykład subiektywnie rozbieżne.

Niebieska Karta a art.207 KK

Choć Niebieska Karta jako procedura nie jest równoznaczna z postawieniem zarzutów, to niewątpliwie często pojawiają się przy niej czyny z art. 207 KK, czyli znęcanie się fizyczne lub psychiczne. Może ono polegać na poniżaniu, zastraszaniu, izolowaniu, kontrolowaniu, wyzywaniu, grożeniu, niszczeniu poczucia bezpieczeństwa, odbieraniu pieniędzy albo stałym psychicznym dręczeniu. W podstawowym typie art. 207 § 1 k.k. grozi karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

Sama procedura może dostarczać, jak wyżej wspomniano, sporo materiału dowodowego, dlatego z perspektywy osoby pokrzywdzonej warto zachowywać jak największą dokładność podawanych informacji, a z perspektywy osoby podejrzewanej- warto być ostrożnym i spójnym w swoich zeznaniach.

Co zrobić po założeniu Niebieskiej Karty?

W sytuacji osoby pokrzywdzonej istotne jest podejmowanie odpowiednich działań interwencyjnych celem zapewnienia sobie (i jednocześnie ewentualnie małoletnim dzieciom) bezpieczeństwa. Ważne jest także zbieranie dokumentów, zapisywanie dat i ustalenie możliwych innych kroków szukania pomocy.

Jeżeli zaś wskazano Cię jako osobę stosującą przemoc, nie ignoruj takiego zgłoszenia i aktywnie zbieraj dowody oraz dokumentację, które potwierdzą Twoją wersję wydarzeń. Warto prowadzić tę sprawę priorytetowo od początku, jakby miało to być później materiałem dowodowym w postępowaniu.

Pomoc adwokata w sprawie Niebieskiej Karty

W sprawach dotyczących Niebieskiej Karty pomoc prawna polega przede wszystkim na uporządkowaniu sytuacji. Trzeba ustalić, czy mamy do czynienia z realną przemocą, konfliktem rodzinnym, sprawą rozwodową, ryzykiem zarzutów karnych, problemem alkoholowym, sporem o dzieci czy instrumentalnym zgłoszeniem.

Czasem potrzebna jest szybka reakcja ochronna. Czasem przygotowanie zawiadomienia o przestępstwie. Czasem wsparcie w sprawie rozwodowej. Czasem obrona osoby niesłusznie wskazanej jako sprawca przemocy. Czasem spokojne przygotowanie do spotkania z grupą diagnostyczno-pomocową.

Podczas konsultacji można przeanalizować dokumenty, ustalić ryzyka, przygotować listę dowodów i zdecydować, czy sprawa powinna iść w kierunku procedury pomocowej, postępowania karnego, sprawy rodzinnej albo obrony przed bezpodstawnymi zarzutami.